در پاسخ باید گفت که تردیدی نیست که آنچه در درون حفره خاک قرار دارد ، نه تنها خود انسان نیست ، بلکه جسد و ابزار جسمانی انسان هم نیست . زمانی بود ولی اینک مشتی اندک و ناچیز از تودۀ عظیم طبیعت و مادّه است ، نه چشمی که ببیند و نه گوشی که بشنود و نه قلبی که بتپد و نه ...، اما بر اساس روایات فراوان نباید در این تردید داشت که روح به قبر و متفن جسم خویش توجه و عنایت خاصی دارد و علتش چند چیز میتواند باشد.

۱- محل دفن ، آخرین مرحله از نشئه دنیا و اولین مرحله از سفر اخروی انسان است از این رو روح این خاطره را هرگز فراموش نمیکند و نسبت به این نقطه حساس ( محل دفن ) عنایت خاصی دارد .

۲- این محل نقطه اجتماع یاران و خویشان متوفی است که به یاد متوفی گرد هم جمع آمده و کارهای نیک نظیر خیرات و مبرات و صدقات و تلاوت قرآن و ... انجام میدهند . هر چند که آثار این کارهای مفرح ، روح متوفی را از فاصلۀ دور هم تحت تاثیر قرار میدهد ، اما انجام این کارها در کنار قبر متوفی آثار شدید تری دارد .

۳- همانطور که خانه خدا نزد خداوند از اعتبار ویژه ای برخوردار است و خداوند بندگانش در کنار خانه بیشتر مورد عنایت و لطف خویش قرار میدهد ، متوفی ــ به ویژه اگر از اولیاءالله باشد ــ نیز عنایت بیشتری به زائران قبرش دارد . بنابراین مردگان از آنچه بربندگان میگذرد ، بی خبر نیستند . به خصوص هنگامی که زندگان بر مزارشان آمده و آنها را با کارهای خیرشان شادمان میسازند . مسئلۀ حضور در کنار قبر اموات یکی از مسلمات دین مبین اسلام است که قرآن کریم بدان تصریح فرموده است :

وَ لا تُصلِّ عَلى أَحَد مِّنهُم مَّات أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلى قَبرِهِ إِنهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسولِهِ وَ مَاتُوا وَ هُمْ فَاسِقُونَ

بر هيچيك از آنها ( کافران و منافقان ) كه مردند نماز نخوان ، و بر كنار قبرش ( براى دعا و طلب آمرزش ) نايست چرا كه آنها به خدا و رسولش كافر شدند ، و در حالى كه فاسق بودند از دنيا رفتند . (سوره توبه آیه ۸۴)

علم و آگاهی متوفیان نسبت به ما و رفتار و اعمال ما تنها در کنار مدفنشان نیست بلکه آنها به اذن خداوند با سعۀ وجودی و قدرت مافوق طبیعی ای که دارند ، قادرند به همه جا سر بگشند و از اوضاع و احوال زندگان ، چه در حال و چه در آینده ( آینده ساکنان دنیا ) ، خبر بگیرند .

امام صادق (ع) فرمودند : ( بنا به منزلتی که مومن نزد خدا دارد هر هفته ، هر ماه ، و یا هر سال یک بار از خانواده خود دیدار میکند ... و هر گاه آنان را در خیر و خوشی ببینند ، غرق در شادی و سرور میشود و هر گاه آنان را در سختی و حاجتی ببیند غمگین و اندوهناک میگردد) میعادگاه اموات با زندگان تنها در کنار مزار نیست ، بلکه اموات (ارواح برزخی ) به نقاط به خصوصی در روی زمین توجه دارند . از جمله جاهایی ارواح مومنین حضور دارند ، مشاهد متبرکه و اماکن زیارتی است محل اصلی اجتماع ارواح دو وادی مهم در شبه جزیره عربی ، که یکی در کنار نجف اشرف است به نام وادی السلام ، و دیگری در یمن به نام ( برهوت ) .

وادی السلام محل اجتماع ارواح سعادتمند و محبین اهل بیت است ، و برهوت محل تجمع شقاوتمندان و دشمنان اهل بیت است . دربارۀ موقعیت این دو مکان و اهمیت آن دو در رابطه با عالم برزخ و برزخیان باز هم به سراغ روایت میرویم .

ابن نباته ضمن یک حدیث طولانی میگوید : « امیر المومنین از کوفه خارج شدند و رفتند تا به محلی بنام« غریّین » رسیده از آنجا هم عبور کردند .من ( ابن نباته ) و قنبر به او ملحق شدیم و مشاهده کردیم که حضرت بدون اینکه زیر اندازی داشته باشند روی خاک نشسته اند . قنبر به ایشان عرض کرد : یا امیر المومنین اجازه میدهید لباسم را برای نشستنتان بگسترم ؟ فرمود : نه . آیا این محل جز این است که تربت (خاک) یک مومن است یا (جز این است که ) محل رفت و آمد او با برادران اوست ؟ اصبغ بن نباته ، عرض کرد : یا امیر المونین معنای تربت مومن را دانستیم اما ندانستیم مقصود شما از « رفت و آمد مومن با برادران » چیست ؟ فرمود : ای ابن نباته اگر (آنچه که من میبینم ) برای شما آشکار شود ، خواهید دید که ( چگونه) ارواح مومنین در این محل جلسه هایی دارند و یکدیگر را ملاقات نموده و گفتگو می نمایند . در این محل روح هر مومنی حضور دارد و « وادی برهوت » شکنجه گاه هر کافری است .

امام صادق (ع) فرمودند : « همانا ارواح مومنین ، آل محمد را در جبال رضوی (واقع در مکّه) میبینند و با آنها می خورند و می آشامند و در مجالسشان شرکت میکنند تا زمانی که قائم ما (عج) ظهور نماید . پس هنگامی که قائم ما قیام کرد خداوند آنها را از قبرهایشان ( از عالم برزخ ) بر می انگیزد و لبیک گویان گروه گروه به او روی می آورند . و در این وقت است باطل اندیشان دچار شک و دین سازان نابود و مقربان خداوند نجات می یابند .»

امام باقر (ع) فرمود : « مردی خدمت پیامبر آمد و عرض کرد : یا رسول الله ! امر بزرگی را مشاهده کردم ، فرمود : چه دیدی ؟ عرض کرد : مریضی داشتم ، مصمم شدم برای شفایش به سوی چاهی های احقاف واقع در « برهوت » رفته ، تا آبی به کف آرم . ( گویا آب این چاه ها از نوع آب معدنی است ) ، خود را آماده کردم و با خودم مشک آب و قدحی جهت آوردن آب برداشتم در این هنگام ( ناگهان ) چیزی از آسمان به هیئت زنجیر ها به زمین آمد در حالی که میگفت : ای فلان ! مرا سیراب کن . سرم را بلند کردم و قدح را به قصد سیراب کردنش به سوی او بردم ناگهان مشاهده کردم که او مردی است که در گردنش زنجیر نهاده شده است . رفتم که قدح ( پر آب را ) به او بدهم ( دیدم ) که از من دور شد ( آنقدر دور شد که احساس کردم ) به خورشید آویزان گشته است . آنگاه به جای خود ( محل چاه) بر گشتم ناگهان بار دیگر آن صورت را مشاهده کردم در حالی که می گفت : العطش العطش ! ای فلان مرا سیراب کن ، دارم میمیرم ! قدح را بلند کردم تا به او بدهم ناگهان ( مانند دفعۀ اول ) دور شد تا به خورشید آویزان گشت . این کار سه بار تکرار و نتوانستم به او آب دهم . رسول خدا (ص) فرمود: آن شخص قابیل بن آدم بود که برادرش را به قتل رسانید و این جریان همان است که خداوند در قرآن کریم فرمود : يَدْعُونَ مِن دُونِهِ لا يَستَجِيبُونَ لَهُم بِشىْء إِلا كَبَسِطِ كَفَّيْهِ إِلى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَ مَا هُوَ بِبَلِغِهِ وَ مَا دُعَاءُ الْكَفِرِينَ إِلا فى ضلَل

كسانى كه ( مشركان ) غير از خدا را مى خوانند به دعوت آنها پاسخ نمى گويند ، آنها همچون كسى هستند كه دو دستشان را به سوى آب مى گشايد تا آب بدهانش برسد و هرگز نخواهد رسيد ، و خواست كافران جز در ضلال ( و گمراهى ) نيست . سوره رعد آیه ۱۴

 این نکته مهم را فراموش نکنیم که توجه روح به یک نقطه از نقاط کره زمین مانع از توجهش به سایر اماکن و رویدادهای عالم ماده و عالم برزخ نیست . حضور آنها در جهان ماده و توجه خاصّشان به نقطه مخصوص ( بر حسب مثال جالب حضرت ایت الله دستغیب (ره) همانند شعاع آفتاب می باشد که به همه جا تابیده و تمرکز نور بیشتر در جایی است که جنسشان از بلور ( یا آینه ) است . البته همۀ اموات از چنین سعۀ وجودی بر خوردار نیستند . همانطور که قبلا ضمن یکی از احادیث دانستیم . با ملاحظه وضعیت ارواح برزخی و نیاز شدید آنها به آمرزش گناهان از طریق خیرات و مبّرات بازماندگان و تعلق خاطر آنها به مزار و مدفنشان، حکمت زیارت اموات آشکارمی شود. حدیث ذیل نمونه ای است از تاکیدات مکرر پیشنوایان دین :

رسول اکرم (ص) فرمودند : « به دیدار و زیارت مردگان خود بروید و بر آنها درود بفرستید که همانا در این دیدار برای شما پند و عبرتی است .»

روایات و اخباری نیز وجود دارد که اذکار و صدقات ، به صورتهای زیبایی مجسم شده و بر روح متوفی عرضه می گردد که در جلسات آینده برای شما نقل خواهد کرد .